https://youtu.be/JrA1xA85_GY ΤΑ 20 ΕΝΑΕΡΙΑ ΤΕΛΩΝΙΑ
Η πορεία της ψυχής μετά τον θάνατο σύμφωνα με την Ορθόδοξη παράδοση
Η Ορθόδοξη παράδοση έχει διασώσει μια συγκλονιστική περιγραφή για την κατάσταση της ψυχής μετά τον θάνατο. Μία από τις πιο λεπτομερείς αφηγήσεις βρίσκεται στον Βίο του Αγίου Βασιλείου του Νέου, όπου η μακαρία Θεοδώρα περιγράφει στον Γρηγόριο την πορεία της ψυχής της μετά την έξοδό της από το σώμα.
Στην αφήγηση αυτή, η ψυχή συνοδεύεται από αγγέλους και περνά από είκοσι εναέρια τελώνια, όπου οι δαίμονες την κατηγορούν για διαφορετικές κατηγορίες αμαρτιών.
Το σημαντικό είναι να κατανοήσουμε ότι τα «τελώνια» δεν πρέπει να φανταζόμαστε ως κυριολεκτικά τελωνεία ή κτίρια στον ουρανό. Πρόκειται για πνευματική εικόνα της μεταθανάτιας δοκιμασίας και της ευθύνης του ανθρώπου για τη ζωή του. Η σχετική διήγηση είναι αγιολογικό κείμενο και όχι συνοδικός δογματικός ορισμός.
1. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΩΝ ΛΟΓΩΝ
Εδώ εξετάζονται οι αμαρτίες που διαπράττει ο άνθρωπος με το στόμα του:
μάταια λόγια, αργολογία, άσεμνα λόγια, χλευασμός, κοροϊδία, περιττές συζητήσεις και λόγια που πληγώνουν τον συνάνθρωπο.
Ο Χριστός μάς προειδοποιεί ότι ο άνθρωπος θα δώσει λόγο ακόμη και για τα ανώφελα λόγια του.
2. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΟΥ ΨΕΥΔΟΥΣ
Εδώ έρχονται στην επιφάνεια τα ψέματα:
μικρά και μεγάλα ψέματα, ψευδείς υποσχέσεις, ψευδομαρτυρίες και κάθε συνειδητή παραποίηση της αλήθειας.
Η παράδοση τονίζει ότι η αλήθεια δεν είναι απλώς κοινωνική αρετή αλλά πνευματική κατάσταση.
3. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΚΑΤΑΛΑΛΙΑΣ
Εξετάζεται η καταλαλιά και η συκοφαντία.
Ο άνθρωπος καλείται να λογοδοτήσει για τις φορές που κατέστρεψε την υπόληψη κάποιου, διέδωσε κακόβουλες πληροφορίες ή μίλησε για κάποιον με τρόπο που τον έβλαψε.
4. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΓΑΣΤΡΙΜΑΡΓΙΑΣ
Εδώ εξετάζεται η υπερβολή στην τροφή και στο ποτό.
Δεν αφορά απλώς το γεγονός ότι κάποιος τρώει. Αφορά την υποδούλωση του ανθρώπου στις σωματικές επιθυμίες και την απώλεια της εγκράτειας.
5. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΟΚΝΗΡΙΑΣ
Εξετάζεται η τεμπελιά, η αμέλεια και η πνευματική αδιαφορία.
Όχι μόνο η σωματική τεμπελιά, αλλά και η αμέλεια απέναντι στα καθήκοντα, στην προσευχή, στη μετάνοια και στην πνευματική ζωή.
6. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΚΛΟΠΗΣ
Εδώ εξετάζεται η αρπαγή ξένων πραγμάτων.
Κλοπή χρημάτων, αντικειμένων, περιουσίας ή οτιδήποτε ανήκει στον άλλον.
Η παράδοση δεν περιορίζει την κλοπή στην πράξη της αρπαγής. Εξετάζει την αδικία που βρίσκεται πίσω από αυτήν.
7. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΦΙΛΑΡΓΥΡΙΑΣ
Εδώ βρίσκεται η αγάπη για το χρήμα.
Δεν είναι ο πλούτος από μόνος του το αντικείμενο της καταδίκης, αλλά η μετατροπή του χρήματος σε είδωλο και η προσκόλληση της καρδιάς σε αυτό.
Όταν ο άνθρωπος αγαπά το χρήμα περισσότερο από τον Θεό και τον συνάνθρωπο, η φιλαργυρία γίνεται πνευματική δουλεία.
8. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΟΥ ΤΟΚΟΥ
Εξετάζεται η τοκογλυφία και η εκμετάλλευση του άλλου μέσω του χρήματος.
Η παράδοση εστιάζει στην αδικία που μπορεί να κρύβεται πίσω από την οικονομική συναλλαγή, όταν ο ένας εκμεταλλεύεται την ανάγκη του άλλου.
9. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΑΔΙΚΙΑΣ
Εδώ εξετάζονται οι αδικίες που διέπραξε ο άνθρωπος στη ζωή του.
Αδικία προς τον συνάνθρωπο, εξαπάτηση, ανεντιμότητα και εκμετάλλευση.
Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: ο άνθρωπος δεν μπορεί να αγαπά πραγματικά τον Θεό και ταυτόχρονα να αδικεί συνειδητά τον συνάνθρωπό του.
10. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΟΥ ΦΘΟΝΟΥ
Εξετάζεται ο φθόνος.
Η λύπη για την ευτυχία του άλλου, η ζήλια για την επιτυχία του, η επιθυμία να χάσει αυτό που απέκτησε και η εσωτερική χαρά όταν ο άλλος αποτυγχάνει.
Ο φθόνος θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνο πάθος επειδή μπορεί να κρύβεται βαθιά μέσα στην καρδιά.
11. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΥΠΕΡΗΦΑΝΕΙΑΣ
Εδώ βρίσκεται ένα από τα βαθύτερα πνευματικά πάθη.
Υπερηφάνεια, ματαιοδοξία, αυτοδοξασία, περιφρόνηση των άλλων και άρνηση να αναγνωρίσει ο άνθρωπος την εξάρτησή του από τον Θεό.
Η Ορθόδοξη ασκητική παράδοση θεωρεί την υπερηφάνεια ρίζα πολλών άλλων παθών.
12. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΟΥ ΘΥΜΟΥ
Εξετάζεται ο θυμός και η οργή.
Οι εκρήξεις, η επιθετικότητα, οι προσβολές και η καλλιέργεια μίσους εναντίον άλλου ανθρώπου.
Δεν αφορά απλώς το συναίσθημα του θυμού, αλλά κυρίως την κατάσταση στην οποία ο άνθρωπος επιτρέπει στον θυμό να κυριαρχήσει στην ψυχή του.
13. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΜΝΗΣΙΚΑΚΙΑΣ
Εδώ εξετάζεται η μνησικακία, δηλαδή η διατήρηση του κακού μέσα στην καρδιά.
«Δεν θα τον συγχωρήσω ποτέ.»
Αυτή η κατάσταση αποτελεί άρνηση της συγχώρεσης και συνεχίζει να δηλητηριάζει την ψυχή ακόμη και πολλά χρόνια μετά το αρχικό γεγονός.
14. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΟΥ ΦΟΝΟΥ
Εδώ εξετάζεται το έγκλημα της αφαίρεσης ανθρώπινης ζωής.
Η παράδοση αντιμετωπίζει τον φόνο ως μία από τις βαρύτερες μορφές αμαρτίας.
Στην πνευματική ερμηνεία, όμως, η καταστροφική δύναμη του μίσους και της βίας εξετάζεται επίσης ως κατάσταση της καρδιάς.
15. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΜΑΓΕΙΑΣ
Εδώ εξετάζονται η μαγεία, η μαντεία, οι αποκρυφιστικές πρακτικές και η αναζήτηση υπερφυσικής δύναμης έξω από τον Θεό.
Η Ορθόδοξη παράδοση απορρίπτει την προσφυγή σε τέτοιες πρακτικές και καλεί τον άνθρωπο να εμπιστεύεται τον Θεό και όχι αποκρυφιστικές δυνάμεις.
16. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΠΟΡΝΕΙΑΣ
Εξετάζονται οι σεξουαλικές αμαρτίες και η κατάχρηση της ανθρώπινης σεξουαλικότητας.
Η Ορθόδοξη διδασκαλία αντιμετωπίζει το σώμα ως δημιούργημα του Θεού και τη σεξουαλικότητα ως κάτι που δεν πρέπει να αποσυνδέεται από την αγάπη, την ευθύνη και την αγιότητα.
17. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΜΟΙΧΕΙΑΣ
Εδώ εξετάζεται η παραβίαση της συζυγικής πίστης.
Η μοιχεία δεν παρουσιάζεται απλώς ως παραβίαση ενός κοινωνικού κανόνα, αλλά ως προδοσία μιας σχέσης και καταστροφή της εμπιστοσύνης.
18. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΣΑΡΚΙΚΗΣ ΔΙΑΣΤΡΟΦΗΣ
Στην παραδοσιακή αφήγηση υπάρχει ξεχωριστό τελώνιο για συγκεκριμένες μορφές σεξουαλικής αμαρτίας που η βυζαντινή αγιογραφική παράδοση θεωρούσε βαριές.
Εδώ χρειάζεται προσοχή: πρόκειται για την κατηγορία όπως παρουσιάζεται στο συγκεκριμένο αγιολογικό κείμενο και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να εξευτελίζεται ή να μισείται οποιοσδήποτε άνθρωπος.
Η Ορθόδοξη διδασκαλία καλεί ταυτόχρονα σε μετάνοια για την αμαρτία και σε αγάπη και σεβασμό προς κάθε ανθρώπινο πρόσωπο.
19. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΩΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ
Εδώ εξετάζεται η απομάκρυνση από την αλήθεια της πίστης.
Η απιστία, η αποστασία, οι ψευδείς διδασκαλίες και η διαστρέβλωση της πίστεως παρουσιάζονται ως ζητήματα για τα οποία ο άνθρωπος λογοδοτεί.
Για την Ορθόδοξη παράδοση, η πίστη δεν είναι απλώς ένα σύνολο θεωρητικών ιδεών. Είναι σχέση με τον Θεό και ζωή μέσα στην Εκκλησία.
20. ΤΟ ΤΕΛΩΝΙΟ ΤΗΣ ΑΣΠΛΑΧΝΙΑΣ
Το τελευταίο τελώνιο αφορά την ασπλαχνία και τη σκληρότητα της καρδιάς.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο δυνατά μηνύματα ολόκληρης της αφήγησης.
Ο άνθρωπος δεν εξετάζεται μόνο για το κακό που έκανε, αλλά και για το καλό που μπορούσε να κάνει και δεν έκανε.
Η έλλειψη ελεημοσύνης, συμπόνιας και αγάπης προς τον συνάνθρωπο αποκαλύπτει μια καρδιά που έχει απομακρυνθεί από την αγάπη του Θεού.
ΤΙ ΔΙΔΑΣΚΕΙ ΣΥΝΟΛΙΚΑ Η ΑΦΗΓΗΣΗ;
Η ιστορία της Θεοδώρας δεν πρέπει να διαβαστεί σαν ένας «τιμοκατάλογος» αμαρτιών ή σαν ένας μηχανισμός όπου οι δαίμονες έχουν εξουσία να αποφασίσουν μόνοι τους την αιώνια μοίρα μιας ψυχής.
Το κεντρικό μήνυμα είναι διαφορετικό:
Ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τη ζωή του.
Οι δαίμονες, σύμφωνα με την παράδοση αυτή, είναι οι κατήγοροι που υπενθυμίζουν τις αμαρτίες. Δεν είναι οι τελικοί κριτές.
Η κρίση ανήκει στον Θεό.
Και ακριβώς γι’ αυτό η Ορθόδοξη παράδοση δίνει τόσο μεγάλη σημασία στη μετάνοια, την εξομολόγηση, τη συγχώρεση, την προσευχή, την ελεημοσύνη και τη συμμετοχή στα Μυστήρια της Εκκλησίας.
Ο π. Σεραφείμ Ρόουζ τόνιζε επίσης ότι η διδασκαλία των τελωνίων δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με έναν χονδροειδώς κυριολεκτικό τρόπο. Την παρουσίαζε ως μέρος της ευρύτερης Ορθόδοξης μαρτυρίας για την ευθύνη του ανθρώπου μετά τον θάνατο και την πνευματική μάχη.
ΚΑΙ ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟ «ΦΩΤΕΙΝΟ ΟΝ» ΤΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΩΝ ΚΟΝΤΑ ΣΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ;
Εδώ βρίσκεται ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον σημείο.
Κάποιοι άνθρωποι που αναφέρουν εμπειρίες κοντά στον θάνατο μιλούν για ένα έντονο φως, ειρήνη, αγάπη ή μια φωτεινή παρουσία.
Από Ορθόδοξη άποψη, όμως, δεν μπορούμε να συμπεράνουμε μόνο από την εμφάνιση φωτός ότι η εμπειρία προέρχεται από τον Θεό.
Ταυτόχρονα, δεν είναι σωστό να λέμε ότι κάθε εμπειρία φωτός είναι αυτομάτως δαιμονική.
Η Ορθόδοξη πνευματική ζωή δίνει μεγάλη σημασία στη διάκριση των πνευμάτων.
Το πραγματικό κριτήριο δεν είναι απλώς:
«Ήταν φωτεινό;»
αλλά:
Τι ήταν αυτό που εμφανίστηκε; Τι δίδαξε; Σε τι κάλεσε τον άνθρωπο; Συμφωνεί αυτό με το Ευαγγέλιο του Χριστού; Οδηγεί σε μετάνοια, ταπείνωση και αγάπη προς τον Θεό ή σε αυτοθέωση και πλάνη;
Αυτό είναι ένα πολύ βαθύτερο κριτήριο.
ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΗΝΥΜΑ
Η αφήγηση των τελωνίων δεν δόθηκε για να τρομοκρατεί τον άνθρωπο.
Δόθηκε ως προειδοποίηση για τη ζωή που ζούμε τώρα.
Γιατί η στιγμή του θανάτου δεν είναι η στιγμή που αρχίζουμε να διορθώνουμε την ψυχή μας.
Η προετοιμασία αρχίζει εδώ.
Με τη μετάνοια.
Με την εξομολόγηση.
Με τη συγχώρεση.
Με την αγάπη.
Με την ελεημοσύνη.
Με την προσευχή.
Με τη συμμετοχή στα Μυστήρια της Εκκλησίας.
Και πάνω απ’ όλα:
με τον Χριστό.
Γιατί η Ορθόδοξη πίστη δεν διδάσκει ότι ο άνθρωπος σώζεται επειδή κατάφερε να «περάσει ένα τελωνείο» με τις δικές του δυνάμεις.
Η σωτηρία είναι χάρη του Θεού και ζωή εν Χριστώ.
Γι’ αυτό και το μήνυμα της Εκκλησίας προς τον άνθρωπο δεν είναι:
«Φοβήσου τα τελώνια.»
Αλλά:
«Μετανόησε, αγάπησε τον Χριστό, συγχώρησε, προσευχήσου και ετοίμασε την ψυχή σου για την αιωνιότητα.»
Και όταν έρθει η ώρα της εξόδου από αυτή τη ζωή, η ελπίδα του χριστιανού δεν βρίσκεται στις δικές του δυνάμεις.
Βρίσκεται στο έλεος του Θεού.
«Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, ἐλέησόν με.»
THE 20 AERIAL TOLL HOUSES
The Journey of the Soul After Death According to Orthodox Tradition
The Orthodox tradition has preserved a profound description of the condition of the soul after death. One of the most detailed accounts is found in the Life of Saint Basil the New, where Blessed Theodora describes to Gregory the journey of her soul after leaving the body.
In this account, the soul is accompanied by angels and passes through twenty aerial toll houses, where demons accuse it of different categories of sins.
It is important to understand that the “toll houses” should not be imagined as literal customs checkpoints or buildings in the sky. They are a spiritual image of the soul’s postmortem trial and of a person’s accountability for the life they have lived. The account in question is a hagiographical text and not a dogmatic definition issued by an Ecumenical Council.
- THE TOLL HOUSE OF WORDS
Here the sins committed by a person through the mouth are examined:
vain words, idle talk, obscene language, mockery, ridicule, unnecessary conversations, and words that hurt one’s fellow human being.
Christ warns us that a person will give an account even for his or her useless words.
- THE TOLL HOUSE OF LYING
Here lies are brought to light:
small and great lies, false promises, false testimony, and every deliberate distortion of the truth.
Tradition emphasizes that truth is not merely a social virtue but a spiritual condition.
- THE TOLL HOUSE OF SLANDER
Slander and defamation are examined.
A person is called to account for the times when he or she damaged someone’s reputation, spread malicious information, or spoke about someone in a way that harmed them.
- THE TOLL HOUSE OF GLUTTONY
Here excess in food and drink is examined.
It is not simply about the fact that someone eats. It concerns the enslavement of a person to bodily desires and the loss of self-control.
- THE TOLL HOUSE OF IDLENESS
Laziness, negligence, and spiritual indifference are examined.
Not only physical laziness, but also negligence toward one’s duties, prayer, repentance, and spiritual life.
- THE TOLL HOUSE OF THEFT
Here the taking of things belonging to others is examined.
Theft of money, objects, property, or anything that belongs to another person.
Tradition does not limit theft to the act of taking something. It examines the injustice behind it.
- THE TOLL HOUSE OF LOVE OF MONEY
Here the love of money is examined.
Wealth itself is not the object of condemnation, but rather the transformation of money into an idol and the attachment of the heart to it.
When a person loves money more than God and his or her fellow human being, love of money becomes spiritual slavery.
- THE TOLL HOUSE OF USURY
Usury and the exploitation of another person through money are examined.
Tradition focuses on the injustice that may lie behind a financial transaction when one person exploits another person’s need.
- THE TOLL HOUSE OF INJUSTICE
Here the injustices a person committed during life are examined.
Injustice toward one’s fellow human being, deception, dishonesty, and exploitation.
The message is clear: a person cannot truly love God while deliberately committing injustice against his or her fellow human being.
- THE TOLL HOUSE OF ENVY
Envy is examined.
Sorrow over another person’s happiness, jealousy of their success, the desire for them to lose what they have acquired, and the inner satisfaction when another person fails.
Envy is considered a particularly dangerous passion because it can remain deeply hidden within the heart.
- THE TOLL HOUSE OF PRIDE
Here lies one of the deepest spiritual passions.
Pride, vanity, self-glorification, contempt for others, and the refusal to recognize one’s dependence upon God.
The Orthodox ascetical tradition considers pride to be the root of many other passions.
- THE TOLL HOUSE OF ANGER
Anger and wrath are examined.
Outbursts, aggression, insults, and the cultivation of hatred toward another person.
It is not merely about the emotion of anger, but primarily about the state in which a person allows anger to dominate the soul.
- THE TOLL HOUSE OF REMEMBERING WRONGS
Here resentment is examined—that is, the keeping of evil within the heart.
“I will never forgive him.”
This condition represents a refusal to forgive and continues to poison the soul even many years after the original event.
- THE TOLL HOUSE OF MURDER
Here the crime of taking a human life is examined.
Tradition regards murder as one of the gravest forms of sin.
In the spiritual interpretation, however, the destructive power of hatred and violence is also examined as a condition of the heart.
- THE TOLL HOUSE OF SORCERY
Here magic, divination, occult practices, and the search for supernatural power apart from God are examined.
The Orthodox tradition rejects recourse to such practices and calls people to trust in God rather than occult powers.
- THE TOLL HOUSE OF FORNICATION
Sexual sins and the misuse of human sexuality are examined.
Orthodox teaching regards the body as God’s creation and sexuality as something that should not be separated from love, responsibility, and holiness.
- THE TOLL HOUSE OF ADULTERY
Here the violation of marital faithfulness is examined.
Adultery is presented not merely as a violation of a social rule, but as a betrayal of a relationship and a destruction of trust.
- THE TOLL HOUSE OF CARNAL PERVERSION
In the traditional account, there is a separate toll house for particular forms of sexual sin that the Byzantine hagiographical tradition regarded as grave.
Here caution is necessary: this concerns the category as it is presented in the particular hagiographical text and should not be used to humiliate or hate any human being.
Orthodox teaching simultaneously calls for repentance for sin and for love and respect toward every human person.
- THE TOLL HOUSE OF HERESY
Here departure from the truth of the faith is examined.
Unbelief, apostasy, false teachings, and distortion of the faith are presented as matters for which a person is accountable.
For the Orthodox tradition, faith is not merely a collection of theoretical ideas. It is a relationship with God and a life within the Church.
- THE TOLL HOUSE OF MERCILESSNESS
The final toll house concerns mercilessness and hardness of heart.
Here we find one of the strongest messages of the entire account.
A person is not examined only for the evil he or she did, but also for the good that could have been done and was not done.
The absence of charity, compassion, and love toward one’s fellow human being reveals a heart that has moved away from the love of God.
WHAT DOES THE ACCOUNT TEACH OVERALL?
The story of Theodora should not be read as a “price list” of sins or as a mechanism in which demons have the authority to decide by themselves the eternal destiny of a soul.
The central message is different:
A person is responsible for his or her life.
According to this tradition, the demons are the accusers who remind the soul of its sins. They are not the final judges.
Judgment belongs to God.
And precisely for this reason, the Orthodox tradition places such great emphasis on repentance, confession, forgiveness, prayer, almsgiving, and participation in the Mysteries of the Church.
Father Seraphim Rose also emphasized that the teaching of the toll houses should not be understood in a crudely literal manner. He presented it as part of the broader Orthodox witness concerning human accountability after death and spiritual warfare.
AND WHAT ABOUT THE “BEING OF LIGHT” IN NEAR-DEATH EXPERIENCES?
Here we come to an extremely interesting point.
Some people who report near-death experiences speak of an intense light, peace, love, or a luminous presence.
From an Orthodox perspective, however, we cannot conclude merely from the appearance of light that the experience comes from God.
At the same time, it is not correct to say that every experience of light is automatically demonic.
Orthodox spiritual life places great importance on the discernment of spirits.
The real criterion is not simply:
“Was it luminous?”
but:
What was it that appeared? What did it teach? What did it call the person to do? Does it agree with the Gospel of Christ? Does it lead to repentance, humility, and love for God, or to self-deification and spiritual delusion?
This is a much deeper criterion.
THE GREAT MESSAGE
The account of the toll houses was not given to terrify people.
It was given as a warning concerning the life we are living now.
Because the moment of death is not the moment when we begin correcting our soul.
Preparation begins here.
With repentance.
With confession.
With forgiveness.
With love.
With almsgiving.
With prayer.
With participation in the Mysteries of the Church.
And above all:
with Christ.
For the Orthodox faith does not teach that a person is saved because he or she managed to “pass through a toll house” by his or her own strength.
Salvation is the grace of God and life in Christ.
Therefore, the message of the Church to the human person is not:
“Fear the toll houses.”
But:
“Repent, love Christ, forgive, pray, and prepare your soul for eternity.”
And when the time comes to depart from this life, the Christian’s hope is not found in his or her own strength.
It is found in the mercy of God.
“Lord Jesus Christ, have mercy on me.”
